TS. Bùi Quang Xuân: Thời gian chờ đợi các thủ tục có thể là những chi phí vô hình kìm chân doanh nghiệp

Hơn 243.600 doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại hoạt động trong 10 tháng năm 2026, nhưng cũng có khoảng 182.000 doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường. Theo TS. Bùi Quang Xuân, bài toán tăng trưởng không chỉ nằm ở việc gia tăng số lượng doanh nghiệp, mà còn ở chất lượng thể chế, chi phí tuân thủ và hiệu quả thực thi chính sách.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao và nâng chất lượng nền kinh tế, cải cách thể chế đang trở thành một trong những yêu cầu quan trọng. Bên cạnh vốn, công nghệ, hạ tầng và nguồn nhân lực, môi trường pháp lý minh bạch, ổn định và có khả năng dự báo sẽ quyết định đáng kể đến cơ hội phát triển của doanh nghiệp.

Thực tế cho thấy, doanh nghiệp không chỉ cần những chính sách hỗ trợ mà còn cần một bộ máy thực thi hiệu quả, quy trình rõ ràng và cách tiếp cận nhất quán giữa các cơ quan quản lý. Khi thủ tục kéo dài, quy định thiếu thống nhất hoặc trách nhiệm xử lý chưa rõ, thời gian chờ đợi có thể trở thành chi phí, làm giảm cơ hội đầu tư và năng lực cạnh tranh.

TS. Bùi Quang Xuân (hiện công tác tại Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Đồng Nai).

Trao đổi với phóng viên Một Thế Giới, TS. Bùi Quang Xuân (hiện công tác tại Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Đồng Nai), cho rằng cần nhìn nhận thể chế như một loại hạ tầng mềm của nền kinh tế. Cải cách không nên dừng ở việc cắt giảm thủ tục hành chính, mà phải hướng đến giảm chi phí thực tế, bảo đảm quyền tiếp cận nguồn lực bình đẳng và chuyển từ tư duy quản lý sang quản trị để phát triển.

Thể chế và chi phí tuân thủ: Doanh nghiệp cần gì để phát triển?

- Phóng viên: Thưa ông, trong 10 tháng năm 2026, cả nước có hơn 243.600 doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại hoạt động, nhưng cũng có khoảng 182.000 doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường. Những con số này gợi ra vấn đề gì về sức khỏe của nền kinh tế và môi trường kinh doanh hiện nay?

TS. Bùi Quang Xuân: Những con số này phản ánh một môi trường kinh doanh có sức vận động mạnh mẽ. Trong 10 tháng năm 2026, cả nước có hơn 243.600 doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại hoạt động, trong khi số doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường khoảng 182.000. Tổng vốn đăng ký bổ sung vào nền kinh tế đạt gần 5,8 triệu tỉ đồng, tăng 11,6% so với cùng kỳ.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận các số liệu một cách thận trọng. Đây là những chỉ số tổng hợp phản ánh bối cảnh chung của cộng đồng doanh nghiệp, chưa đủ cơ sở để khẳng định tác động nhân quả của từng chính sách hoặc suy rộng riêng cho khu vực kinh tế tư nhân.

Theo tôi, điều quan trọng không chỉ là số lượng doanh nghiệp gia nhập thị trường, mà là có bao nhiêu doanh nghiệp có thể tồn tại sau giai đoạn khởi nghiệp, nâng cao năng suất, mở rộng quy mô và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Sự đào thải là một phần bình thường của kinh tế thị trường. Nhưng nếu doanh nghiệp phải dành quá nhiều nguồn lực cho những chi phí thủ tục không cần thiết, đối mặt với sự bất định của chính sách hoặc khó khăn trong tiếp cận nguồn lực, thì vấn đề không còn chỉ nằm ở năng lực nội tại của doanh nghiệp. Đó còn là câu chuyện về chất lượng môi trường kinh doanh.

Một nền kinh tế năng động không thể chỉ được đánh giá bằng số lượng doanh nghiệp mới thành lập. Điều quan trọng hơn là tạo được điều kiện để doanh nghiệp trưởng thành, đổi mới và đóng góp ngày càng lớn hơn cho nền kinh tế.

- Ông nhiều lần nhấn mạnh chi phí tuân thủ và sự bất định của chính sách. Vì sao những yếu tố này có thể trở thành rào cản lớn đối với hoạt động đầu tư, kinh doanh?

TS. Bùi Quang Xuân: Một doanh nghiệp muốn mở rộng sản xuất thường phải giải quyết đồng thời nhiều bài toán như vốn, công nghệ, nhân lực và thị trường. Nhưng để một dự án đi vào thực tế, doanh nghiệp còn phải thực hiện nhiều thủ tục liên quan đến đầu tư, đất đai, xây dựng, môi trường và các yêu cầu quản lý chuyên ngành.

Mỗi quy định đều có mục tiêu quản lý riêng. Tuy nhiên, khi quy trình thiếu liên thông, cách hiểu chưa thống nhất hoặc trách nhiệm xử lý chưa rõ ràng, thời gian có thể trở thành một loại chi phí vô hình.

Một dự án chậm vài tháng có thể khiến chi phí vốn tăng lên, cơ hội thị trường bị bỏ lỡ và sức cạnh tranh suy giảm. Doanh nghiệp không chỉ mất thời gian chờ đợi mà còn phải bố trí nhân lực theo dõi hồ sơ, bổ sung giấy tờ và điều chỉnh kế hoạch sản xuất, kinh doanh.

Vấn đề vì thế không đơn thuần nằm ở số lượng thủ tục. Điều cần quan tâm là doanh nghiệp phải bỏ ra bao nhiêu thời gian, nhân lực và tiền bạc để tuân thủ các quy định.

Đặc biệt, doanh nghiệp có thể thích ứng với những tiêu chuẩn cao nếu biết chính

xác mình phải làm gì. Điều gây tốn kém nhiều khi không phải là yêu cầu cao, mà là sự bất định. Cùng một quy định nhưng có nhiều cách hiểu, hồ sơ phải bổ sung nhiều lần hoặc thời hạn xử lý không rõ ràng.

Hơn 243.600 doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại hoạt động trong 10 tháng năm 2026. Ảnh minh họa: VGP

Trong nền kinh tế hiện đại, sự bất định có thể trở thành một loại chi phí lớn đối với đầu tư và phát triển. Vì vậy, doanh nghiệp cần một môi trường kinh doanh rõ ràng, ổn định và có khả năng dự báo.

- Có thể hiểu thể chế cũng giống như một loại hạ tầng của nền kinh tế, thưa ông?

TS. Bùi Quang Xuân: Tôi cho rằng cần nhìn nhận thể chế như một loại hạ tầng mềm của nền kinh tế.

Chúng ta thường nói đến cao tốc, cảng biển, sân bay hay hạ tầng số như những điều kiện thiết yếu cho tăng trưởng. Đây là những công trình và hệ thống có thể nhìn thấy, có vai trò giúp hàng hóa lưu thông, kết nối các vùng kinh tế và nâng cao hiệu quả sản xuất.

Nhưng bên cạnh những công trình đó, nền kinh tế còn cần một hệ thống thể chế hiệu quả.

Một tuyến đường tốt giúp hàng hóa đi nhanh hơn. Một thể chế tốt giúp ý tưởng kinh doanh nhanh chóng trở thành dự án, giúp nguồn vốn được đưa vào sản xuất và giúp doanh nghiệp giảm những chi phí không tạo ra giá trị.

Cải cách thể chế và phát triển kinh tế tư nhân vì vậy cần được nhìn nhận trong mối quan hệ chặt chẽ. Cải cách pháp luật, nâng cao chất lượng thực thi và phát triển doanh nghiệp không phải là những nhiệm vụ tách rời.

Thể chế tạo ra con đường và điều kiện phát triển. Doanh nghiệp là lực lượng biến những điều kiện đó thành sản phẩm, việc làm, thu nhập và tăng trưởng.

Điều doanh nghiệp cần không chỉ là có thêm chính sách hỗ trợ, mà quan trọng hơn là một môi trường rõ ràng, ổn định và có thể dự báo. Khi luật chơi minh bạch, doanh nghiệp có thể chủ động xây dựng kế hoạch, phân bổ nguồn lực và đưa ra những quyết định đầu tư dài hạn.

- Hiện nay, nhiều cải cách hành chính được đánh giá thông qua số lượng thủ tục được cắt giảm hoặc dịch vụ công được đưa lên môi trường trực tuyến. Theo ông, cách đánh giá này đã phản ánh đầy đủ hiệu quả cải cách chưa?

TS Bùi Quang Xuân: Theo tôi, chưa đầy đủ. Một trong những thách thức của cải cách hành chính là nguy cơ đánh giá kết quả chủ yếu qua những chỉ số về quy trình, chẳng hạn đã cắt giảm bao nhiêu thủ tục hoặc đưa bao nhiêu dịch vụ lên môi trường trực tuyến.

Nhưng điều doanh nghiệp thực sự quan tâm lại là trải nghiệm trong quá trình thực hiện. Họ mất bao nhiêu ngày để hoàn thành một thủ tục? Phải bổ sung hồ sơ bao nhiêu lần? Có phải cung cấp lại cùng một thông tin cho nhiều cơ quan hay không? Khi phát sinh vướng mắc, cơ quan nào chịu trách nhiệm giải quyết? Đó mới là những thước đo phản ánh thực chất chất lượng cải cách.

Chuyển đổi số cũng cần được nhìn nhận bằng tư duy này. Đưa một biểu mẫu giấy lên môi trường trực tuyến chưa đồng nghĩa với cải cách nếu doanh nghiệp vẫn phải khai báo những thông tin giống nhau qua nhiều hệ thống.

Giá trị của công nghệ chỉ thực sự được phát huy khi đi cùng với việc thiết kế lại quy trình, kết nối dữ liệu và loại bỏ những bước không cần thiết.

Một nền hành chính hiện đại không phải là nền hành chính có nhiều ứng dụng nhất, mà là nền hành chính giúp người dân và doanh nghiệp hoàn thành công việc đúng pháp luật với thời gian và chi phí hợp lý nhất.

Nếu doanh nghiệp chưa cảm nhận được sự thay đổi về thời gian, chi phí và mức độ thuận lợi thì cải cách vẫn chưa đi hết chặng đường.

Sáu trụ cột cải cách thể chế để tạo động lực tăng trưởng mới

- Từ những vấn đề vừa phân tích, theo ông, đâu là những trọng tâm cần ưu tiên để cải cách thể chế thực sự đi vào cuộc sống và tạo thuận lợi cho doanh nghiệp?

TS. Bùi Quang Xuân: Theo tôi, cần tập trung vào sáu vấn đề có ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động của doanh nghiệp.

Thứ nhất là chất lượng quy định. Mỗi chính sách cần được xem xét không chỉ ở mục tiêu quản lý mà còn ở tính khả thi, mức độ rõ ràng và tác động đối với chi phí tuân thủ của doanh nghiệp. Một quy định dù có mục tiêu tốt nhưng khó thực hiện hoặc thiếu rõ ràng vẫn có thể tạo ra những chi phí không cần thiết.

Thứ hai là giảm chi phí tuân thủ thực tế. Kết quả cải cách không nên chỉ được đo bằng số thủ tục đã bãi bỏ. Cần quan tâm đến thời gian xử lý hồ sơ, số lần doanh nghiệp phải bổ sung thông tin, chi phí trực tiếp và cả chi phí cơ hội mà doanh nghiệp phải bỏ ra.

Một dự án chậm vài tháng có thể khiến chi phí vốn tăng lên, cơ hội thị trường bị bỏ lỡ và sức cạnh tranh suy giảm. Ảnh minh hoạ.

Thứ ba là bảo đảm tính nhất quán trong thực thi. Một chính sách tốt sẽ mất nhiều giá trị nếu được áp dụng khác nhau giữa các địa phương hoặc cơ quan quản lý. Doanh nghiệp cần được tiếp cận với cách hiểu và cách thực hiện thống nhất để có thể chủ động tuân thủ.

Thứ tư là khả năng tiếp cận nguồn lực và cạnh tranh bình đẳng. Đất đai, vốn, hạ tầng, dữ liệu và các cơ hội phát triển cần được tiếp cận trên cơ sở minh bạch, giảm thiểu sự tùy nghi và bảo đảm luật chơi công bằng.

Thứ năm là chất lượng dịch vụ công số. Chuyển đổi số phải hướng đến mục tiêu giảm thực sự thời gian và chi phí, thay vì chỉ chuyển nguyên quy trình cũ lên môi trường điện tử.

Cuối cùng là trách nhiệm giải trình. Mỗi nhiệm vụ cải cách cần xác định rõ cơ quan chịu trách nhiệm, thời hạn cụ thể và kết quả có thể kiểm chứng.

Sáu trụ cột này cần được triển khai đồng bộ. Nếu chỉ tập trung vào một vài khâu mà bỏ qua những khâu còn lại, hiệu quả cải cách sẽ khó đạt như mong muốn.

- Ông đề cập yêu cầu chuyển từ tư duy quản lý sang quản trị để phát triển. Điều này có đồng nghĩa với việc nới lỏng quản lý đối với doanh nghiệp hay không?

TS. Bùi Quang Xuân: Chuyển từ tư duy quản lý cho chặt sang quản trị để phát triển không có nghĩa là buông lỏng quản lý.

Nhà nước vẫn phải bảo đảm kỷ cương, trật tự và lợi ích công cộng. Tuy nhiên, cách thức quản lý cần được đổi mới theo hướng thông minh hơn, dựa nhiều hơn vào dữ liệu, mức độ rủi ro và kết quả thực tế.

Thay vì tạo ra nhiều rào cản không cần thiết, bộ máy quản lý cần tập trung vào việc thiết lập những quy định rõ ràng, bảo đảm doanh nghiệp tuân thủ pháp luật và xử lý hiệu quả các hành vi vi phạm.

Cách tiếp cận này vừa bảo đảm yêu cầu quản lý nhà nước, vừa tạo không gian cho hoạt động sản xuất, kinh doanh và đổi mới sáng tạo.

Doanh nghiệp cần được bảo vệ quyền kinh doanh hợp pháp và được tiếp cận cơ hội phát triển bình đẳng. Nhưng quyền tự do kinh doanh cũng phải đi cùng trách nhiệm đối với người lao động, người tiêu dùng và xã hội.

Cải cách thể chế vì vậy không thể chỉ là việc của Nhà nước. Doanh nghiệp cũng phải nâng cao năng lực quản trị, tuân thủ pháp luật, đầu tư công nghệ và xây dựng văn hóa kinh doanh có trách nhiệm.

Một môi trường kinh doanh lành mạnh chỉ có thể hình thành khi cả Nhà nước và doanh nghiệp cùng thực hiện đúng vai trò, trách nhiệm của mình.

- Trong cạnh tranh thu hút đầu tư, nhiều địa phương thường quan tâm đến ưu đãi thuế, chi phí lao động và hạ tầng. Vì sao ông cho rằng thể chế cần được xem là một lợi thế cạnh tranh của nền kinh tế?

TS. Bùi Quang Xuân: Trong cuộc cạnh tranh thu hút đầu tư và phát triển hiện nay, ưu đãi thuế hay chi phí lao động không còn là những lợi thế duy nhất.

Nhà đầu tư ngày càng quan tâm đến khả năng dự báo của chính sách, chất lượng nguồn nhân lực, hiệu quả logistics và mức độ minh bạch của môi trường kinh doanh.

Một địa phương có thể sở hữu hạ tầng hiện đại, nhưng nếu dự án mất quá nhiều thời gian để triển khai thì lợi thế đó sẽ bị giảm sút.

Ngược lại, một môi trường thể chế hiệu quả có thể giúp doanh nghiệp giảm chi phí, đưa dự án vào hoạt động sớm hơn và tận dụng tốt hơn cơ hội thị trường.

Điều này cho thấy thể chế không chỉ là công cụ quản lý mà còn phải trở thành một lợi thế cạnh tranh của nền kinh tế.

Một hệ thống pháp luật ổn định giúp nhà đầu tư xây dựng kế hoạch dài hạn. Một môi trường kinh doanh minh bạch giúp doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư. Một bộ máy thực thi hiệu quả giúp nguồn lực xã hội được đưa vào sản xuất nhanh hơn.

Đây là những yếu tố có ý nghĩa lâu dài đối với khả năng thu hút đầu tư và nâng cao năng lực cạnh tranh.

- Nhìn về giai đoạn phát triển tiếp theo, ông kỳ vọng điều gì từ quá trình cải cách thể chế để Việt Nam có thể tạo ra một chu kỳ tăng trưởng mới?

TS. Bùi Quang Xuân: Cải cách thể chế thường được nhắc đến với mục tiêu tháo gỡ điểm nghẽn. Nhưng trong giai đoạn phát triển mới, yêu cầu cần cao hơn. Thể chế không chỉ tháo gỡ khó khăn mà phải chủ động tạo ra động lực phát triển.

Hơn 243.600 doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại hoạt động trong 10 tháng năm 2026 là tín hiệu đáng chú ý về sức sống của nền kinh tế. Nhưng mục tiêu của một quốc gia không thể chỉ là có thêm nhiều doanh nghiệp mới.

Điều quan trọng hơn là giúp doanh nghiệp tồn tại, trưởng thành, đổi mới và tạo ra giá trị ngày càng cao hơn. Muốn vậy, bên cạnh vốn, công nghệ, hạ tầng và nguồn nhân lực, Việt Nam cần tiếp tục đầu tư cho một nguồn lực đặc biệt: một thể chế tốt hơn.

Một thể chế tốt không chỉ giúp tháo gỡ những điểm nghẽn hiện tại mà còn tạo niềm tin cho các quyết định đầu tư trong tương lai. Khi doanh nghiệp không phải dành quá nhiều nguồn lực cho những thủ tục không cần thiết, họ sẽ có thêm điều kiện tập trung vào sản xuất, sáng tạo và nâng cao năng suất.

Khi những rào cản không cần thiết được thay bằng sự minh bạch, thời gian chờ đợi được thay bằng quy trình hiệu quả và sự bất định được thay bằng khả năng dự báo, nguồn lực trong xã hội sẽ có thêm điều kiện để được khơi thông.

Đó cũng là ý nghĩa sâu xa nhất của một thể chế kiến tạo: không chỉ quản lý sự phát triển mà phải mở đường cho phát triển.

Xin cảm ơn ông!

Nguyễn Tuyết